TS. Phạm Hà | Chủ tịch sáng lập kiêm CEO LuxGroup®
Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch Xanh Việt Nam
Suy ngẫm từ tọa đàm do Báo Dân trí tổ chức sáng 5/10/2026 tại Hà Nội.
Một bản làng có thể nổi tiếng sau một bức ảnh. Nhưng để người dân sống tốt hơn nhờ du lịch, cần một hành trình dài hơn: biến bản sắc thành trải nghiệm, trải nghiệm thành thu nhập và thu nhập thành nguồn lực tiếp nối văn hóa.
Tại tọa đàm về du lịch vùng dân tộc thiểu số, câu hỏi xuyên suốt với tôi là: sau mỗi chuyến đi, điều gì ở lại với người dân? Một khoản thu nhập xứng đáng? Một cơ hội nghề nghiệp cho người trẻ? Một nghề truyền thống có thêm người học? Câu trả lời ấy quyết định ý nghĩa của phát triển.
Việt Nam có nhiều vùng đất giàu cảnh quan và văn hóa. Nhưng tài nguyên chỉ mở ra cơ hội. Để cơ hội trở thành sinh kế, cần năng lực tổ chức, chất lượng dịch vụ và sự đồng thuận. Không phải mọi bản làng đều phải làm du lịch. Nơi bắt đầu phải là nơi người dân muốn tham gia và có điều kiện bảo vệ quê hương mình.
Văn hóa sống tạo chiều sâu trải nghiệm
Ở LuxGroup®, chúng tôi đặt văn hóa vào trung tâm thiết kế trải nghiệm, với niềm tin Luxury is Culture®. Giá trị của chuyến đi có thể nằm trong một cuộc trò chuyện bên bếp lửa, một bữa cơm cùng chủ nhà, hay khoảnh khắc hiểu được ý nghĩa hoa văn trên tấm vải.
Với những du khách quan tâm đến văn hóa, sự hấp dẫn đến từ cuộc gặp gỡ chân thực. Họ muốn biết ai trồng hạt gạo mình ăn, ai dệt chiếc khăn mình mua, vì sao một ngôi nhà được dựng theo cách ấy. Khi được giải thích bằng trải nghiệm, những điều đời thường trở thành ký ức.
Lấy nghề dệt làm ví dụ. Một buổi trải nghiệm nhóm nhỏ có thể bắt đầu bằng câu chuyện nguyên liệu, tiếp nối bằng lời giải thích của người thợ, rồi cho khách thử một công đoạn phù hợp. Khách trả tiền cho thời gian, tri thức và sự hướng dẫn; người thợ được ghi nhận đầy đủ.
Đây là phương án cần cùng cộng đồng xây dựng và thử nghiệm. Người nắm giữ văn hóa phải được quyết định phần nào muốn chia sẻ, nhóm khách lớn đến đâu, thời gian nào thuận tiện. Một trải nghiệm tốt cần tôn trọng nhịp sống của chủ nhà.
Sự mộc mạc cũng cần nền tảng dịch vụ đáng tin cậy: phòng sạch, nước an toàn, nhà vệ sinh tốt, thông tin rõ ràng. Du khách có thể tìm kiếm sự khác biệt trong văn hóa, nhưng họ vẫn cần được chăm sóc và bảo đảm an toàn.
Sinh kế cần lan tỏa trong bản làng
Một đêm lưu trú có thể tạo việc làm cho nhiều người: chủ homestay, người nấu ăn, người trồng rau, hướng dẫn viên và nghệ nhân. Nếu tổ chức được mạng lưới cung ứng địa phương, cả những hộ không có phòng nghỉ vẫn có cơ hội tham gia.
Vì vậy, cần nhìn vào đường đi của từng khoản chi. Thực phẩm được mua ở đâu? Ai cung cấp dịch vụ? Người làm thủ công nhận được bao nhiêu sau chi phí? Giá trị du lịch chỉ thực sự nuôi dưỡng cộng đồng khi các mối liên kết ấy được xây dựng công bằng.
Doanh nghiệp lữ hành có thể góp phần bằng việc ưu tiên nhà cung cấp địa phương đủ chất lượng, thỏa thuận dễ hiểu và thanh toán đúng hạn. Cộng đồng cần tiêu chí phân khách rõ ràng, công khai thu chi nếu có quỹ chung, đồng thời mở cơ hội cho phụ nữ, thanh niên và các hộ ít nguồn lực.
Muốn khách ở thêm đêm, bản làng cần thêm chiều sâu trải nghiệm. Một hành trình hai hoặc ba ngày có thể kết nối đi bộ, ẩm thực, nghề thủ công và khám phá vùng lân cận. Lịch trình cần đủ khoảng trống để khách trò chuyện, quan sát và cảm nhận.
Tăng chi tiêu nên đến từ giá trị khách tự nguyện lựa chọn. Khi trải nghiệm đáng nhớ, dịch vụ tốt và giá minh bạch, khách có thêm lý do để ở lâu, mua sản phẩm và giới thiệu điểm đến. Thu nhập thực nhận sau chi phí mới cho thấy hiệu quả sinh kế.
Quyền làm chủ bảo vệ bản sắc
Người dân phải có tiếng nói từ khi hình thành sản phẩm. Cộng đồng cần cùng bàn về quy mô đón khách, khu vực được khai thác, quy tắc ứng xử và giới hạn chia sẻ văn hóa. Những hộ không kinh doanh cũng cần được tham gia, bởi họ chịu tác động từ giao thông, tiếng ồn và rác thải.
Làm chủ còn đòi hỏi năng lực. Người dân cần biết tính giá, quản lý thu chi, bảo đảm vệ sinh, xử lý phản hồi và sử dụng công cụ đặt dịch vụ. Đào tạo hiệu quả nhất khi gắn với công việc thực tế, có người đồng hành đến lúc các hộ tự vận hành được.
Bảo tồn văn hóa cần tạo điều kiện cho người dân tiếp tục thực hành và truyền dạy. Doanh thu du lịch có thể hỗ trợ nghệ nhân, người học nghề và không gian sinh hoạt chung. Một tiết mục được khách yêu thích cần đi cùng sự hiểu biết của thế hệ trẻ về ý nghĩa văn hóa của mình.
Cộng đồng cũng có quyền cải thiện điều kiện sống. Giữ bản sắc không thể đồng nghĩa với giữ lại sự bất tiện để phục vụ hình ảnh du lịch. Điều cần tiếp nối là tri thức, ký ức và quyền tự quyết trong quá trình thay đổi.
Đầu tư để cộng đồng tự vận hành
Quyết định 1719/QĐ-TTg năm 2021 phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021–2030, với giai đoạn I từ 2021–2025. Từ góc nhìn doanh nghiệp, tôi đề xuất nguồn lực hỗ trợ du lịch tiếp tục hướng vào năng lực tạo sinh kế lâu dài.
Ưu tiên đầu tiên là hạ tầng thiết yếu: đường an toàn, nước sạch, vệ sinh, xử lý nước thải và thông tin liên lạc. Mỗi khoản đầu tư cần tính cả người quản lý, kinh phí bảo trì và phương án ứng phó thiên tai, để công trình phục vụ được cả cư dân lẫn du khách.
Tiếp theo là đào tạo tại bản, hỗ trợ nghệ nhân truyền nghề và kết nối thị trường bằng hành trình thử nghiệm. Doanh nghiệp cùng người dân thiết kế sản phẩm, đón nhóm nhỏ, lấy phản hồi rồi điều chỉnh. Một đầu mối đặt dịch vụ rõ ràng có thể hữu ích hơn chiến dịch quảng bá lớn khi cộng đồng chưa sẵn sàng.
Kết quả cần được đo bằng thu nhập, việc làm ổn định, số hộ hưởng lợi, chất lượng môi trường và sự tiếp nối văn hóa.
Một điểm đến thành công là nơi người dân sống tốt hơn, văn hóa vẫn được thực hành và môi trường được chăm sóc. Khi người trẻ có thể xây dựng tương lai trên quê hương mình, du lịch mới đi trọn hành trình từ bản sắc tới sinh kế.
