Một dấu mốc của nghệ thuật điêu khắc hiện đại và tinh thần doanh nhân Việt Nam
Phạm Hà
Trong lịch sử Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, những tên tuổi như Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Nguyễn Phan Chánh hay Vũ Cao Đàm đã được nghiên cứu, triển lãm và giới thiệu rộng rãi. Trong khi đó, Nguyễn Gia Khánh, thường ký tên theo tiếng Pháp là Georges Khánh, vẫn là một nhân vật tương đối ít được biết đến, mặc dù ông thuộc thế hệ nghệ sĩ đầu tiên đặt nền móng cho điêu khắc hiện đại Việt Nam.
Những tư liệu hiện còn cho biết Georges Khánh sinh khoảng năm 1905 hoặc 1906; năm sinh của ông chưa thống nhất giữa các nguồn. Ông là sinh viên khóa đầu tiên của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, khai giảng tại Hà Nội năm 1925. Đây là khóa học lịch sử, cùng thời với Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Nguyễn Phan Chánh, Lê Văn Đệ và Công Văn Trung.
Được thành lập năm 1924 và chính thức mở cửa năm 1925 dưới sự dẫn dắt của Victor Tardieu và Nam Sơn, nhà trường xây dựng một chương trình đào tạo kéo dài năm năm, kết hợp hình họa, phối cảnh, giải phẫu, bố cục, lịch sử nghệ thuật và kỹ thuật tạo hình phương Tây với việc nghiên cứu những truyền thống bản địa như sơn mài, lụa, điêu khắc đình chùa và mỹ thuật thủ công. Mô hình đào tạo này đã góp phần hình thành một thế hệ nghệ sĩ Việt Nam mới, vừa tiếp nhận phương pháp hàn lâm châu Âu, vừa tìm cách duy trì bản sắc văn hóa dân tộc. (Le Monde.fr)
Trong môi trường ấy, Nguyễn Gia Khánh thường được xác định là người theo học chuyên ngành điêu khắc trong khóa đầu tiên. Sau khi tốt nghiệp, ông được giữ lại trường tham gia giảng dạy bộ môn điêu khắc trong khoảng thời gian từ năm 1930 đến năm 1945. Một số tư liệu cũng ghi nhận ông là thành viên sáng lập FARTA, viết tắt của Foyer de l’Art Annamite, một tổ chức có mục tiêu tập hợp và thúc đẩy hoạt động sáng tác của giới nghệ sĩ bản xứ. (Nhà đấu giá Le House Art)
Nhìn từ lịch sử đào tạo nghệ thuật, vai trò của Nguyễn Gia Khánh không chỉ nằm ở tư cách một tác giả. Ông còn thuộc lớp nghệ sĩ chuyển tiếp từ môi trường sản xuất thủ công truyền thống sang mô hình người nghệ sĩ chuyên nghiệp: được đào tạo có hệ thống, sáng tác tác phẩm độc lập, tham gia triển lãm và giảng dạy trong một cơ sở mỹ thuật hiện đại.
Nghệ thuật chân dung và sự hiện diện của con người hiện đại
Những tác phẩm hiện được biết đến của Georges Khánh chủ yếu thuộc thể loại tượng chân dung. Đây là một lựa chọn đáng chú ý, bởi tượng chân dung không chỉ đòi hỏi năng lực quan sát hình thể mà còn thử thách khả năng biểu đạt tính cách, địa vị xã hội và đời sống nội tâm của nhân vật.
Một tác phẩm quan trọng của ông là tượng bán thân Victor Tardieu, thực hiện bằng đồng năm 1935. Tác phẩm có kích thước 47 × 27 × 9 cm, từng thuộc bộ sưu tập của bà Alix Turolla-Tardieu, cháu gái của Victor Tardieu. Việc tác phẩm được ghi nhận trong một bộ sưu tập gia đình có xuất xứ rõ ràng cho thấy Georges Khánh đã nhận được sự tin tưởng trong chính môi trường học thuật mà ông trưởng thành. (Christie’s)
Ngoài Victor Tardieu, tên tuổi Georges Khánh còn gắn với tượng chân dung một số trí thức, viên chức và nhân vật có ảnh hưởng trong xã hội Đông Dương đầu thế kỷ XX. Qua những tác phẩm này, có thể nhận ra xu hướng tạo hình hiện thực, chú trọng cấu trúc khối, diện mạo và thần thái hơn là những cử chỉ trang trí hoặc sự lý tưởng hóa quá mức.
Trong số những tác phẩm còn được biết đến, tượng đồng Bạch Thái Bưởi, sáng tác năm 1934, có ý nghĩa đặc biệt cả về nghệ thuật lẫn lịch sử xã hội.
Chân dung “vua tàu thủy” Bạch Thái Bưởi
Theo thông tin do nhà đấu giá Millon công bố, tác phẩm mang tên Bạch Thái Bưởi, được Georges Khánh thực hiện năm 1934 bằng đồng với lớp patina nâu, kích thước 45,5 × 31 × 26 cm. Phía sau tượng có chữ ký, tên tác phẩm và tên người thực hiện việc đúc đồng: “Georges Khánh” và “Ng. Huy Hạt”. (Millon)
Việc ghi rõ cả tên nhà điêu khắc lẫn người thợ đúc là một chi tiết quan trọng. Nó cho thấy tác phẩm là kết quả của sự phối hợp giữa tư duy tạo hình của một nghệ sĩ được đào tạo hàn lâm và kỹ năng kim hoàn, đúc đồng lâu đời của người thợ thủ công Việt Nam. Sự kết hợp này phản ánh đúng tinh thần của mỹ thuật Đông Dương: tiếp nhận phương pháp nghệ thuật phương Tây nhưng không tách rời các kỹ thuật và nguồn lực bản địa.
Bạch Thái Bưởi qua đời năm 1932; bức tượng được thực hiện hai năm sau đó. Vì vậy, đây nhiều khả năng là một tác phẩm tưởng niệm, mặc dù hoàn cảnh đặt hàng và người đặt hàng vẫn cần được tiếp tục khảo cứu bằng tư liệu lưu trữ hoặc tài liệu gia đình.
Bạch Thái Bưởi là một trong những doanh nhân nổi bật nhất của Việt Nam trong nửa đầu thế kỷ XX. Ông được biết đến với hoạt động vận tải đường sông và đường biển, từng xây dựng một hệ thống tàu thủy cạnh tranh với các chủ tàu người Pháp và người Hoa. Trong ký ức xã hội, ông trở thành biểu tượng cho tinh thần tự cường kinh tế, ý chí kinh doanh và khát vọng xác lập vị trí của người Việt trong nền kinh tế thuộc địa.
Bởi vậy, việc Nguyễn Gia Khánh tạo dựng chân dung Bạch Thái Bưởi không chỉ là hoạt động ghi lại diện mạo của một cá nhân. Đây còn là sự ghi nhận bằng ngôn ngữ điêu khắc đối với sự xuất hiện của một tầng lớp xã hội mới: tầng lớp doanh nhân bản xứ có tài sản, tư tưởng, uy tín và ý thức dân tộc.
Ngôn ngữ tạo hình của bức tượng
Tượng được tạo dựng theo dạng bán thân, tập trung vào đầu, vai và phần ngực của nhân vật. Cấu trúc gọn, chắc và có tính khái quát. Gương mặt Bạch Thái Bưởi được thể hiện với vầng trán rộng, ánh nhìn hướng về phía trước, hai gò má rõ và khuôn miệng khép lại, tạo cảm giác điềm tĩnh nhưng cương nghị.
Nhà điêu khắc không đẩy nhân vật vào một trạng thái kịch tính. Không có cử chỉ hùng biện, không có biểu tượng phụ trợ và cũng không cần một bệ tượng quá cầu kỳ. Quyền lực của nhân vật được biểu hiện qua tư thế, kết cấu hình khối và sự tập trung của gương mặt.
Bề mặt tác phẩm không bị đánh bóng hoàn toàn mà vẫn lưu giữ những chuyển động của quá trình nặn mẫu. Chính những dấu vết ấy khiến ánh sáng khi đi qua lớp patina tạo nên những sắc độ thay đổi trên trán, hốc mắt, gò má và cổ áo. Tượng vì thế vừa có sự ổn định của một hình khối kiến trúc, vừa có cảm giác sống động của con người bằng xương thịt.
Ở đây có thể thấy ảnh hưởng của truyền thống tượng chân dung hàn lâm Pháp, đặc biệt trong việc nghiên cứu giải phẫu và xây dựng thể tích. Tuy nhiên, Georges Khánh không sao chép máy móc một mô hình phương Tây. Ông tiết chế sự khoa trương, tập trung vào thần thái kín đáo và nghị lực nội tâm, những phẩm chất gần với quan niệm thẩm mỹ Á Đông về một con người có bản lĩnh.
Một hiện vật từng trải qua hành trình lưu lạc
Báo chí Việt Nam từng ghi nhận câu chuyện về một tượng đồng Bạch Thái Bưởi cao khoảng 50 cm, nặng gần 18 kg, được phát hiện sau nhiều năm lưu lạc. Theo bài viết đăng năm 2008, tác phẩm từng xuất hiện tại một gia đình ở Lâm Đồng và suýt bị bán theo giá đồng phế liệu trước khi được một nhà sưu tập nhận ra giá trị. (cand.vn)
Các thông số trong bài báo cũ và hồ sơ đấu giá gần đây có một số khác biệt nhỏ. Vì vậy, để khẳng định đây có phải cùng một hiện vật hay không, cần tiến hành đối chiếu hình ảnh, chữ ký, kích thước, trọng lượng, tình trạng bề mặt và lịch sử sở hữu. Việc nghiên cứu xuất xứ là đặc biệt cần thiết đối với những tác phẩm điêu khắc Đông Dương vốn thường trải qua nhiều lần di chuyển, thất tán hoặc thay đổi chủ sở hữu trong thế kỷ XX.
Tuy vậy, chính hành trình lưu lạc ấy cũng cho thấy tình trạng mong manh của di sản mỹ thuật hiện đại Việt Nam. Không ít tác phẩm từng đứng trước nguy cơ bị phá hủy, nấu chảy hoặc mất hoàn toàn vì thiếu hồ sơ, thiếu nhận thức bảo tồn và thiếu một hệ thống kiểm kê quốc gia đầy đủ.
Trả lại vị trí cho Nguyễn Gia Khánh
So với các đồng môn thuộc thế hệ đầu tiên của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, Nguyễn Gia Khánh chưa được nghiên cứu tương xứng. Một phần nguyên nhân có thể đến từ sự khan hiếm tác phẩm, tư liệu tiểu sử phân tán và vị thế lâu nay còn khiêm tốn của điêu khắc trong thị trường mỹ thuật Việt Nam.
Hội họa có thể dễ dàng được vận chuyển, trưng bày và giao dịch. Trong khi đó, điêu khắc thường nặng, khó bảo quản, dễ bị hư hại hoặc nấu chảy để tái sử dụng vật liệu. Những biến động lịch sử kéo dài cũng khiến nhiều tác phẩm điêu khắc giai đoạn Đông Dương biến mất mà không để lại hồ sơ.
Do đó, mỗi tác phẩm còn lại của Georges Khánh không chỉ là một đồ vật thẩm mỹ mà còn là chứng tích giúp tái dựng lịch sử nghệ thuật Việt Nam. Tượng Bạch Thái Bưởi năm 1934 đặc biệt quý giá bởi nó kết nối ba dòng lịch sử: lịch sử Trường Mỹ thuật Đông Dương, lịch sử hình thành điêu khắc hiện đại và lịch sử doanh nhân dân tộc.
Tác phẩm cho thấy nghệ thuật hiện đại Việt Nam ngay từ buổi đầu không chỉ hướng tới vẻ đẹp phong cảnh hay hình ảnh người phụ nữ truyền thống. Nó còn quan tâm đến những con người đang kiến tạo xã hội hiện đại: nhà giáo, học giả, chính khách và doanh nhân.
Nguyễn Gia Khánh vì thế xứng đáng được nhìn nhận như một trong những người đặt nền móng cho nghệ thuật tượng chân dung Việt Nam thế kỷ XX. Việc tiếp tục tìm kiếm tác phẩm, khảo cứu hồ sơ học tập, triển lãm, giảng dạy và lịch sử gia đình của ông là nhiệm vụ cần thiết đối với giới nghiên cứu.
Tượng đồng Bạch Thái Bưởi không chỉ lưu giữ diện mạo của một “vua tàu thủy”. Trong hình khối trầm tĩnh ấy còn hiện diện khát vọng của một thế hệ người Việt muốn làm chủ nghệ thuật, thương mại và vận mệnh của chính mình.
