Vượt Qua Cái Đẹp, Vượt Qua Giá Trị Đầu Tư, Hướng Tới Trí Tuệ Văn Hóa Phạm Hà
Nghệ thuật bắt đầu bằng một câu hỏi
Suốt nhiều thế kỷ, con người yêu nghệ thuật bởi vẻ đẹp, kỹ thuật điêu luyện và sức mạnh cảm xúc mà nó mang lại. Thế nhưng ngày nay, khi đứng trước một bức tranh đơn sắc của Yves Klein, hình vuông đen của Kazimir Malevich hay quả chuối dán tường nổi tiếng của Maurizio Cattelan, rất nhiều người đều đặt cùng một câu hỏi: “Đây thật sự là nghệ thuật sao?”
Đó là một câu hỏi hoàn toàn chính đáng. Quan trọng hơn, chính câu hỏi ấy mở ra một cuộc đối thoại sâu sắc hơn. Tương lai của việc sưu tập nghệ thuật không thuộc về những người biết tên nhiều danh họa nhất, mà thuộc về những người biết đặt ra những câu hỏi hay hơn và học cách nhìn thật sự.
Nghệ thuật không chỉ là kỹ thuật
Sai lầm đầu tiên của nhiều người là cho rằng nghệ thuật chỉ được đánh giá bằng trình độ kỹ thuật.
Khi đứng trước một kiệt tác thời Phục Hưng hay một bức tranh Ấn tượng, chúng ta dễ dàng nhận thấy phối cảnh, giải phẫu, ánh sáng, bố cục và tay nghề bậc thầy. Sự xuất sắc hiện diện ngay trước mắt.
Nhưng nghệ thuật đương đại lại chủ động loại bỏ những điểm tựa quen thuộc ấy. Thay vì kể chuyện hay tái hiện hiện thực, nó sử dụng màu sắc, không gian, sự tĩnh lặng, hay thậm chí những vật dụng đời thường để truyền tải tư tưởng. Chính sự thiếu vắng kỹ thuật “dễ nhận biết” khiến nhiều người bối rối. Và cũng chính sự bối rối ấy là điều nghệ thuật hiện đại muốn chúng ta đối diện.
Mọi cuộc cách mạng đều thay đổi luật chơi
Trong lịch sử, mỗi cuộc cách mạng nghệ thuật đều phá vỡ định nghĩa cũ.
Năm 1915, Kazimir Malevich trưng bày Black Square, tuyên bố hội họa không còn cần mô phỏng thế giới.
Marcel Duchamp tiếp tục cuộc cách mạng với Fountain, chứng minh rằng ý niệm và bối cảnh đôi khi quan trọng không kém kỹ năng thủ công.
Wassily Kandinsky biến màu sắc thành âm nhạc thị giác.
Mark Rothko tạo nên những không gian cảm xúc, nơi hội họa gần như trở thành thiền định.
Họ không từ bỏ nghệ thuật; họ mở rộng định nghĩa của nghệ thuật và thay đổi vĩnh viễn ngôn ngữ thị giác của nhân loại.
Câu hỏi sai lầm
Vì thế, câu hỏi “Ai cũng có thể vẽ một bức tranh xanh hay dán một quả chuối lên tường, đúng không?” thực ra là câu hỏi sai.
Tất nhiên là ai cũng có thể làm.
Điều đáng hỏi hơn là:
Có ai khác có thể nghĩ ra ý tưởng ấy đúng vào thời điểm lịch sử ấy và làm thay đổi toàn bộ tiến trình nghệ thuật hay không?
Đổi mới nghệ thuật không được đo bằng mức độ khó của thao tác, mà bằng tính nguyên bản của tư tưởng, sự phù hợp với bối cảnh văn hóa và sức ảnh hưởng lâu dài đối với lịch sử.
Đôi khi một tác phẩm rất đơn giản lại có thể thay đổi cách nhiều thế hệ nhìn nhận nghệ thuật.
Học cách đọc những tác phẩm khó
Muốn thưởng thức nghệ thuật khó cần một cách tiếp cận khác.
Susan Sontag từng cảnh báo rằng việc diễn giải quá mức có thể trở thành “sự trả thù của trí tuệ đối với nghệ thuật.”
Điều đó nhắc chúng ta rằng hiểu nghệ thuật không phải lúc nào cũng đến từ lời giải thích.
Có người bác bỏ tác phẩm quá nhanh.
Có người lại chấp nhận nó chỉ vì bảo tàng hoặc nhà đấu giá nói rằng nó quan trọng.
Cả hai thái cực ấy đều không phải tư duy phản biện.
Sự thưởng thức chân chính nằm ở khoảng giữa của hoài nghi và khiêm tốn, nơi sự tò mò thay thế cho sự chắc chắn.
Kiến trúc vô hình của giá trị
Một nhà sưu tập sớm hay muộn cũng nhận ra rằng mỗi tác phẩm đều mang nhiều tầng giá trị.
Đó là:
- Giá trị thẩm mỹ.
- Giá trị lịch sử.
- Giá trị học thuật.
- Giá trị bảo tàng và thể chế.
- Giá trị văn hóa.
- Giá trị thị trường.
Những tầng giá trị này có thể giao thoa nhưng hiếm khi trùng khít.
Một bức tranh kỹ thuật xuất sắc có thể không để lại dấu ấn lịch sử.
Trong khi đó, một tác phẩm ý niệm tưởng như rất đơn giản lại có thể thay đổi toàn bộ diễn ngôn nghệ thuật.
Giá không phải là giá trị
Thị trường nghệ thuật phản ánh những cấu trúc vô hình ấy nhiều hơn người ta tưởng.
Các bản tin thường chỉ nói về những mức giá kỷ lục, khiến nhiều người lầm tưởng rằng tác phẩm đắt tiền là vì có người giàu mua.
Thực tế, những mức giá bền vững thường được xây dựng từ hàng chục năm nghiên cứu học thuật, triển lãm bảo tàng, phê bình nghệ thuật, lịch sử sở hữu (provenance) và sự công nhận của giới chuyên môn.
Giá cả có thể thay đổi.
Nhưng lịch sử thường ghi nhận những tác phẩm làm thay đổi cách nhân loại hiểu về sáng tạo.
Giá thường là hệ quả của ý nghĩa, chứ không phải nguyên nhân tạo nên ý nghĩa.
Nhà sưu tập là người gìn giữ di sản
Bởi vậy, một nhà sưu tập thực thụ không đơn thuần là người mua tranh.
Họ là người gìn giữ ký ức văn hóa.
Quyền sở hữu nghệ thuật luôn chỉ mang tính tạm thời.
Tác phẩm tồn tại lâu hơn con người.
Đến một ngày, chính nhà sưu tập cũng trở thành một phần trong lịch sử sở hữu của tác phẩm.
Trách nhiệm của họ không chỉ là mua mà còn là bảo tồn, nghiên cứu, lưu trữ, triển lãm và giáo dục công chúng.
Những bộ sưu tập vĩ đại nhất trên thế giới ra đời bởi những con người hiểu rằng di sản văn hóa cần được bảo vệ và chia sẻ chứ không chỉ sở hữu.
Cơ hội của Việt Nam
Việt Nam đang đứng trước một thời điểm rất đặc biệt.
Kể từ khi Trường Mỹ thuật Đông Dương ra đời đầu thế kỷ XX, các nghệ sĩ Việt Nam đã tạo nên một ngôn ngữ mỹ thuật độc đáo bằng cách kết hợp nền tảng hàn lâm châu Âu với truyền thống bản địa.
Ngày nay, thế hệ nghệ sĩ mới tiếp tục hành trình ấy.
Tuy nhiên, sự ghi nhận quốc tế không chỉ phụ thuộc vào tài năng.
Nó còn cần các bảo tàng mạnh, nghiên cứu học thuật nghiêm túc, hệ thống lưu trữ minh bạch, nhà sưu tập có trách nhiệm và một công chúng đủ hiểu biết để nhận ra giá trị của nghệ thuật.
Sự trỗi dậy của nhà sưu tập biết tư duy
Trí tuệ nhân tạo sẽ ngày càng giỏi trong việc nhận diện nghệ sĩ, định giá tác phẩm và phân tích xu hướng thị trường.
Nhưng không công nghệ nào có thể thay thế năng lực phán đoán.
Phán đoán được hình thành từ quan sát kiên nhẫn, so sánh sâu sắc, hiểu biết lịch sử và sự sẵn sàng xem xét lại chính những giả định của mình.
Triết gia David Hume từng cho rằng gu thẩm mỹ tinh tế chỉ xuất hiện sau nhiều trải nghiệm và khi con người vượt qua định kiến.
Quan điểm ấy vẫn nguyên giá trị trong thế kỷ XXI.
Những nhà sưu tập lớn không nổi bật vì luôn đúng.
Họ nổi bật vì không bao giờ ngừng học.
Học cách nhìn
Lần tới khi đứng trước một tác phẩm nghệ thuật khó hiểu, hãy chống lại hai cám dỗ.
Đừng yêu thích nó chỉ vì người khác đều ca ngợi.
Cũng đừng bác bỏ nó chỉ vì nó có vẻ quá đơn giản.
Thay vào đó, hãy tự hỏi:
- Tác phẩm này đang tham gia vào cuộc đối thoại nào?
- Nó thách thức quy ước nào?
- Bối cảnh lịch sử nào đã khiến nó có thể xuất hiện?
- Và phản ứng của chính tôi nói gì về cách tôi nhìn thế giới?
Mỗi tác phẩm nghệ thuật vĩ đại luôn thực hiện đồng thời hai điều.
Nó kể cho chúng ta điều gì đó về nền văn minh.
Đồng thời, nó cũng kể cho chúng ta điều gì đó về chính bản thân mình.
Trong thời đại ngập tràn hình ảnh, kỹ năng hiếm nhất không còn là nhìn.
Mà là biết cách nhìn.
Đó là nơi mọi kiệt tác bắt đầu.
Và cũng là nơi mọi nhà sưu tập vĩ đại được sinh ra.
