Skip to content Skip to sidebar Skip to footer

Khi Harvard mở trường kinh doanh, xứ An Nam đã có một “anh hùng kinh tế”

Bạch Thái Bưởi qua báo chí đương thời và bài học lãnh đạo cho doanh nhân Việt hôm nay

TS. Phạm Hà – Founding President & CEO, LuxGroup®

Năm 1908, Harvard Business School được thành lập tại Boston để đào tạo những nhà quản lý cho các tổ chức lớn của thời đại công nghiệp. Một năm sau, ở xứ An Nam thuộc địa, Bạch Thái Bưởi thuê ba con tàu, bước vào cuộc cạnh tranh vận tải thủy. Khi một bên bắt đầu xây dựng trường lớp cho khoa học quản trị, một doanh nhân Việt đang học quản trị bằng thực nghiệp: bỏ vốn, dùng người, phục vụ khách hàng và chịu trách nhiệm trước những quyết định của mình.

Tôi từng gọi cụ là một “anh hùng kinh tế”. Nhưng đó không phải danh xưng tôi đặt ra. Sau khi cụ qua đời, học giả Ứng Hòe Nguyễn Văn Tố đã viết trên Đông Thanh rằng cụ là “bậc anh hùng kinh tế thứ nhất trong kinh tế giới nước nhà”. Cách báo chí và trí thức đương thời nhìn nhận cụ cho thấy sự nghiệp ấy mang ý nghĩa vượt ra ngoài tài sản của một cá nhân.

Trước đó, trong bài viết trên Nam Phong tạp chí năm 1919, Thượng Chi, tức Phạm Quỳnh, đã nhắc tới những nhà phú hào Mỹ xuất thân hàn vi, được gọi là “vua dầu-hỏa”, “chúa gang”, rồi nhận xét xuất thân của Bạch Thái Bưởi có nét tương đồng. Tác giả còn cho rằng có thể gọi cụ là “Chúa sông” xứ Bắc Kỳ. Đây là phép liên tưởng về chí khí và con đường vươn lên, không phải khẳng định doanh nghiệp của cụ có quy mô ngang các đế chế công nghiệp Mỹ. Đọc đúng sắc thái ấy, ta càng thấy lời đánh giá của Nam Phong đáng quý.

Khi học về chiến lược, thực thi, quyền lực và đạo đức lãnh đạo tại HBS, tôi thường tự hỏi: Nếu Bạch Thái Bưởi là nhân vật của một tình huống lớp học, câu hỏi quan trọng nhất sẽ là gì? Theo tôi, đó là: Với nguồn lực hạn chế và những đối thủ có lợi thế hơn, cụ đã biến khát vọng tự cường thành một doanh nghiệp có khả năng cạnh tranh như thế nào?

Lòng yêu nước phải được chứng minh bằng năng lực

Bạch Thái Bưởi bước vào ngành vận tải với lời kêu gọi đồng bào ủng hộ tàu Việt. Lời kêu gọi chạm đến lòng người, nhưng một hành khách vẫn cần chuyến tàu phục vụ nhu cầu đi lại của mình. Một doanh nghiệp không thể sống lâu chỉ bằng thiện cảm. Cụ phải tổ chức tuyến đường, vận hành đội tàu, giải quyết sự cố và giữ niềm tin của khách hàng qua từng chuyến đi.

Đây là điểm gặp nhau giữa tinh thần thực nghiệp của cụ và một bài học quản trị còn nguyên giá trị: mục đích giúp con người hiểu vì sao công việc của họ quan trọng; năng lực thực thi quyết định mục đích ấy có đi vào đời sống hay không. Lòng yêu nước có thể đưa hành khách lên tàu lần đầu. Chất lượng dịch vụ mới khiến họ tiếp tục lựa chọn.

Cụ không dừng ở việc thuê tàu. Năm 1915, cụ mua xưởng đóng và sửa chữa tàu tại Hải Phòng, tăng khả năng chủ động về kỹ thuật. Nam Phong đương thời mô tả rất cụ thể thế khó trước đó: có tàu chạy mà phải thuê nơi khác sửa chữa thì vừa tốn kém, vừa dễ bị phụ thuộc. Nhìn từ góc độ chiến lược, mua xưởng là một quyết định giải quyết điểm yếu trong chính hoạt động cốt lõi của doanh nghiệp.

Tầm nhìn của người lãnh đạo được kiểm chứng bằng những lựa chọn như thế. Muốn đi xa hơn thì hôm nay cần xây năng lực gì? Nguồn lực hữu hạn nên tập trung vào đâu? HBS gọi tên những vấn đề ấy trong môn Strategy Execution: xác định ưu tiên, gắn mục tiêu với nguồn lực, quản lý rủi ro và chịu trách nhiệm về kết quả. Cụ Bạch không dùng ngôn ngữ quản trị của thế kỷ XXI, nhưng đã phải giải những bài toán rất thật của nó.

Một con tàu, hai tên tuổi

Ngày 7/9/1919, tàu Bình Chuẩn do người Việt thiết kế và thi công được hạ thủy tại Hải Phòng. Với tôi, con tàu là biểu tượng của một bước chuyển: từ tham gia thị trường vận tải đến tạo ra năng lực đóng tàu. Nhưng câu chuyện sẽ thiếu đi phần quan trọng nhất nếu chỉ kể về người bỏ vốn.

Bên cạnh Bạch Thái Bưởi là người thợ tài hoa Nguyễn Văn Phúc. Tư liệu lịch sử ghi nhận cả vai trò của cụ Bạch lẫn tay nghề của ông Phúc trong thành tựu Bình Chuẩn. Người lãnh đạo nhìn thấy cơ hội và dám đầu tư; người thợ có năng lực để biến dự định thành một con tàu. Thành công xuất hiện khi tài năng được trao điều kiện để thi thố.

Đó là bài học khiến tôi suy nghĩ nhiều nhất về trao quyền. Người sáng lập không thể vừa thiết kế, đóng, sửa, vận hành tàu, vừa trực tiếp quản lý mọi tuyến đường. Họ cần nhận ra ai giỏi hơn mình ở từng công việc, giao cho người ấy trách nhiệm và tin họ đủ sức thực hiện. Một tổ chức mạnh lên khi trí tuệ không chỉ tập trung ở đỉnh.

Tư liệu Nam Phong còn ghi lại các chi nhánh, người đại diện và hoạt động của xưởng tàu Bạch Thái Bưởi. Đằng sau hình ảnh một doanh nhân nổi tiếng là một mạng lưới con người phải phối hợp mỗi ngày. Bởi vậy, khi ca ngợi người lãnh đạo, ta cũng cần nhìn thấy đội ngũ đã cùng họ làm nên sự nghiệp.

Học thế giới để người Việt làm chủ

Tự cường không có nghĩa là khép mình. Tài liệu lưu trữ ghi nhận năm 1914, Bạch Thái Bưởi xin đi Hồng Kông, Ma Cao và Quảng Châu để học hỏi kinh nghiệm, tìm cơ hội mở rộng thị trường. Cụ tiếp nhận tri thức bên ngoài rồi tìm cách xây dựng năng lực của mình. Sự tự tin giúp cụ dám cạnh tranh; sự ham học giúp cụ biết mình còn thiếu gì.

Cụ cũng quan tâm đến môi trường tinh thần của thương trường. Năm 1921, cụ cho ra đời Khai hóa nhật báo, cổ vũ học hỏi và mở mang thực nghiệp. Như vậy, khát vọng của cụ không chỉ là phát triển một công ty tàu thủy. Một cộng đồng muốn mạnh lên cần thêm tri thức, tay nghề và niềm tin rằng người Việt có thể làm những việc từng tưởng phải nhường cho người khác.

Dẫu vậy, lịch sử không phải một bộ công thức để sao chép. Chúng ta biết những cột mốc nổi bật, nhưng không có đủ dữ liệu để khẳng định mọi quyết định của cụ đều đúng, hoặc mọi phương pháp của cụ đều phù hợp hôm nay. Điều đáng học là cách đặt câu hỏi và hành động trước nghịch cảnh: khách hàng cần gì, đối thủ mạnh ở đâu, năng lực nào phải tự xây dựng, và ai trong đội ngũ có thể gánh vác việc lớn?

Câu hỏi dành cho người lãnh đạo thời AI

Thời cụ Bạch, thử thách là làm chủ tàu, xưởng và tuyến vận tải trong hoàn cảnh thuộc địa. Thời chúng ta, doanh nghiệp có dữ liệu, nền tảng số và AI hỗ trợ nhiều công việc. HBS hiện đã đưa việc lãnh đạo những đội ngũ kết hợp con người với tác nhân AI vào chương trình học. Công cụ thay đổi rất nhanh; câu hỏi về trách nhiệm vẫn còn đó: Ai kiểm tra kết quả? Ai được quyền phản biện? Ai chịu trách nhiệm trước khách hàng và xã hội khi một quyết định sai?

Tại LuxGroup®, tôi muốn xây dựng một House of Small Giants: ngôi nhà chung của những đơn vị có bản sắc và những người lãnh đạo đủ khả năng tự quyết. Câu chuyện Bạch Thái Bưởi và Nguyễn Văn Phúc nhắc tôi tin vào người tài. Việc học quản trị hôm nay buộc tôi đi thêm một bước: xác định rõ ai có quyền quyết định, được dùng nguồn lực nào, chịu trách nhiệm về kết quả gì và có thể nói điều gì khi không đồng ý với người sáng lập.

Hơn một thế kỷ trước, báo chí đã gọi Bạch Thái Bưởi là “Chúa sông”; một học giả gọi cụ là “anh hùng kinh tế”. Những danh xưng ấy được giữ lại trong lịch sử vì đằng sau chúng là việc làm: những chuyến tàu, một xưởng đóng tàu, Bình Chuẩn, và cơ hội để người Việt khẳng định năng lực của mình.

Doanh nhân hôm nay có thể học quản trị từ Boston và học tinh thần thực nghiệp từ lịch sử Việt Nam. Bài học sâu nhất tôi nhận từ cụ Bạch là: hãy biến khát vọng thành năng lực, và biến thành công của người sáng lập thành cơ hội để nhiều người cùng trưởng thành. Khi ấy, một doanh nghiệp có thể đi xa hơn chính người đã tạo ra nó.

Leave a comment