Phạm Hà, Chủ tịch sáng lập kiêm Tổng giám đốc LuxGroup®
Năm 1908, Harvard Business School được thành lập để đào tạo những người lãnh đạo doanh nghiệp của thời đại công nghiệp. Năm 1909, tại xứ An Nam, Bạch Thái Bưởi thuê ba chiếc tàu và bước vào một thương trường do các hãng tàu Pháp và Hoa nắm giữ. Một bên xây dựng trường học về kinh doanh. Một bên học giữa dòng sông, trong cạnh tranh, bằng chính tiền bạc và số phận của mình.
Hôm nay, khi học chiến lược và lãnh đạo, tôi thường nghĩ đến cụ Bưởi. Không phải để nói rằng cụ đã biết trước những lý thuyết ra đời sau mình. Tôi nghĩ đến cụ vì những câu hỏi lớn của người làm doanh nghiệp vẫn vậy: Làm sao bước vào một thị trường tưởng như không còn chỗ? Làm sao giành được lòng tin? Làm sao biến một ý chí cá nhân thành năng lực của cả tổ chức? Và cuối cùng, kinh doanh để làm gì?
Ba chiếc tàu thuê và một niềm tin không thể thuê
Bạch Thái Bưởi bắt đầu nghề vận tải năm 1909 bằng ba chiếc tàu thuê. Ông chưa có đội tàu lớn, chưa có lợi thế về vốn và cũng không bước vào một thị trường dễ dàng. Nhưng ông hiểu điều các đối thủ không thể sở hữu thay mình: khát vọng của người Việt được đi trên tàu Việt.
Ông đưa người đến bến tàu diễn thuyết. Ông kêu gọi đồng bào ủng hộ doanh nghiệp của đồng bào. Có hành khách góp từng đồng vào ống quyên góp treo trên tàu. Đằng sau những đồng tiền nhỏ ấy là một điều lớn lao: người dân không chỉ mua một chuyến đi; họ muốn được tham gia vào một cuộc tự khẳng định.
Song lòng yêu nước không thể thay cho một con tàu chạy đúng chuyến. Niềm tin đưa khách lên tàu lần đầu; chất lượng phục vụ quyết định họ có trở lại hay không. Cụ Bưởi đã biến sự ủng hộ thành một doanh nghiệp có thể vận hành, mở tuyến và lớn lên.
Đó là bài học đầu tiên cho mọi nhà lãnh đạo: mục đích phải chạm được trái tim, còn sản phẩm phải đứng vững trước sự lựa chọn của khách hàng.
Từ thuê tàu đến đóng tàu
Một người biết nắm cơ hội có thể thuê ba chiếc tàu. Một người có tầm nhìn phải tự hỏi: nếu ngày mai không còn ai cho thuê, doanh nghiệp của mình còn lại gì?
Bạch Thái Bưởi từng bước mua tàu, phát triển xưởng, tập hợp thợ và người điều hành. Ngày 7/9/1919, tàu Bình Chuẩn do người Việt thiết kế, thi công được hạ thủy tại Hải Phòng. Năm 1920, con tàu đi tới Sài Gòn. Đó không chỉ là hành trình của một phương tiện vận tải. Đó là hành trình của một năng lực từng bị xem nhẹ: năng lực làm chủ công nghiệp của người Việt.
Thép có thể mua. Máy móc có thể học. Nhưng không thể mua sẵn một đội ngũ biết cùng nhau đóng tàu, vận hành tàu và chịu trách nhiệm về con tàu mang tên mình. Bình Chuẩn là thành tựu của nhiều bàn tay và khối óc. Tầm nhìn của cụ Bưởi có sức nặng vì ông đã tạo điều kiện để người khác biến nó thành hiện thực.
Doanh nghiệp ngày nay cũng vậy. Nếu mọi quyết định, mọi sáng kiến và mọi lời giải đều phải đi qua người sáng lập, doanh nghiệp ấy có thể nổi tiếng nhưng chưa thực sự mạnh. Người lãnh đạo giỏi không chỉ chỉ ra bến đến. Họ xây dựng một tổ chức đủ năng lực đưa tàu tới đó.
Tại sao tên tàu lại quan trọng?
Cụ Bưởi đặt cho những con tàu các tên gợi nhớ lịch sử và bản sắc Việt. Với ông, thương hiệu không đơn thuần là dấu hiệu để phân biệt sản phẩm. Nó nói doanh nghiệp thuộc về ai, phục vụ ai và muốn đưa con người tới đâu.
Ngày nay, nhiều doanh nghiệp Việt muốn đi ra thế giới. Khát vọng đó cần công nghệ, vốn, quản trị và tiêu chuẩn quốc tế. Nhưng đi ra thế giới không có nghĩa là bỏ lại điều khiến mình có giá trị riêng. Cụ Bưởi học kỹ thuật và cách tổ chức kinh doanh từ bên ngoài để xây dựng một đội tàu mang tinh thần Việt Nam.
Với tôi, đó là vẻ đẹp của người doanh chủ dân tộc: cởi mở để học, bản lĩnh để làm và đủ tự tin để mang tên tuổi quê hương trên sản phẩm của mình.
Làm giàu và làm cho đất nước mạnh hơn
Bạch Thái Bưởi không chỉ kinh doanh tàu thủy. Ông còn đầu tư vào in ấn, xuất bản Khai Hóa nhật báo và cổ động thực nghiệp. Trong cách nhìn ấy, làm ăn, học hỏi và nâng cao năng lực của đồng bào có liên hệ với nhau.
Tôi gọi đó là kinh tế từ nhân. Chữ “nhân” không làm doanh nghiệp yếu đi. Nó đòi hỏi doanh nghiệp kiếm lợi nhuận bằng năng lực thực, đối xử có trách nhiệm với con người và để lại nhiều giá trị hơn những gì mình lấy đi.
Cụ Bưởi không đi một con đường bằng phẳng. Ông đã nếm trải thất bại, cạnh tranh và những giới hạn của thời thuộc địa. Chính vì vậy, lời đánh giá của học giả Ứng Hòe Nguyễn Văn Tố sau khi ông qua đời năm 1932 càng đáng suy ngẫm: “Bậc anh hùng kinh tế thứ nhất trong kinh tế giới nước nhà.” Đó là cách một người đương thời nhìn về người doanh nhân đã dám mở đường.
Một anh hùng kinh tế không cần chiến thắng mọi trận cạnh tranh. Họ làm được điều khó hơn: mở ra một khả năng mà trước đó đồng bào mình chưa dám tin là có thật.
Con tàu mà chúng ta phải đóng hôm nay
Hơn một thế kỷ đã qua. Việt Nam có những doanh nghiệp lớn hơn, thị trường rộng hơn và nhiều con đường ra thế giới hơn thời cụ Bưởi. Nhưng câu hỏi cụ để lại vẫn còn nguyên: Chúng ta đang chỉ bán một chuyến đi, hay đang xây dựng năng lực để người Việt tự tin đi xa?
Tôi học kinh doanh để đặt câu hỏi ấy nghiêm khắc hơn với chính mình và với LuxGroup. Một House of Small Giants chỉ có ý nghĩa khi mỗi doanh nghiệp trong ngôi nhà ấy có bản sắc, có người lãnh đạo đủ quyền và đủ tài, có khả năng đổi mới và cùng tạo giá trị cho xã hội. Tầm nhìn Vietnam Waterways 2045 cũng phải bắt đầu từ những năng lực rất cụ thể: con người, thiết kế, vốn, kỹ thuật, vận hành và lòng tin.
Bạch Thái Bưởi đã để lại Bình Chuẩn. Di sản lớn hơn con tàu là niềm tin rằng người Việt có thể học điều hay của thế giới, làm chủ công việc của mình và dùng thành công kinh doanh để nâng đất nước lên.
Thép làm nên thân tàu. Con người làm nên hải trình. Còn khát vọng phụng sự quyết định con tàu ấy sẽ đưa cả một thế hệ đi xa đến đâu.
