Khi di sản chọn người tiếp nối
Điều đáng lo nhất không phải là một bảo vật Việt Nam được bán với giá cao ở nước ngoài. Điều đáng lo hơn là khi chúng ta không còn ai nhận ra vì sao bảo vật ấy cần được trở về.
Mỗi dân tộc đều có những biểu tượng làm nên bản sắc. Có biểu tượng được lưu giữ trong sách sử, có biểu tượng tồn tại trong ký ức cộng đồng, và cũng có những biểu tượng được kết tinh trong một tác phẩm nghệ thuật. Khi những hiện vật ấy rời xa quê hương, điều mất đi không chỉ là một tác phẩm có giá trị vật chất, mà còn là một phần ký ức của quốc gia.
Người Việt có câu: “Quý vật tìm quý nhân.” Tôi luôn tin rằng những bảo vật mang linh hồn lịch sử không chỉ được mua bằng tiền, mà còn được trao gửi cho người đủ tình yêu, sự thấu hiểu và trách nhiệm để gìn giữ cho các thế hệ mai sau.
Hành trình tôi tìm được pho tượng đồng nguyên bản của doanh nhân yêu nước Bạch Thái Bưởi không đơn thuần là một cuộc sưu tầm nghệ thuật. Đó là hành trình đi tìm một biểu tượng của tinh thần doanh nhân Việt Nam và cũng là lời nhắc nhở về trách nhiệm của thế hệ hôm nay đối với di sản của những người mở đường.
Tôi chưa bao giờ xem mình là một nhà sưu tập đơn thuần. Điều tôi theo đuổi không phải là những món đồ quý hiếm, mà là những câu chuyện xứng đáng được kể tiếp. Hơn hai mươi năm làm du lịch văn hóa, xây dựng những con tàu kể chuyện Việt Nam và gìn giữ ký ức dân tộc đã đưa tôi đến nhiều cuộc gặp gỡ đặc biệt. Nhưng có lẽ không cuộc gặp gỡ nào khiến tôi xúc động bằng hành trình đi tìm pho tượng của người doanh nhân mà tôi luôn kính trọng – Bạch Thái Bưởi.
Mọi chuyện bắt đầu từ năm 2019, khi tôi dành toàn bộ tâm huyết để thiết kế và hạ thủy Heritage Bình Chuẩn. Con tàu được lấy cảm hứng từ Bình Chuẩn – con tàu đầu tiên do người Việt tự đóng dưới sự dẫn dắt của Bạch Thái Bưởi vào đầu thế kỷ XX. Tôi sinh sau cụ đúng một trăm năm và con tàu của chúng tôi cũng ra đời đúng một thế kỷ sau con tàu lịch sử ấy.
Càng nghiên cứu về Bạch Thái Bưởi, tôi càng nhận ra điều làm nên sự vĩ đại của ông không chỉ là quy mô doanh nghiệp hay số lượng tàu thuyền. Điều làm nên tầm vóc ấy là một triết lý kinh doanh vượt trước thời đại: dùng kinh doanh để phụng sự quốc gia.
Ông không chỉ cạnh tranh với các hãng tàu nước ngoài. Ông khơi dậy niềm tin rằng người Việt có thể làm chủ dòng sông của mình, làm chủ thương trường của mình và làm chủ vận mệnh kinh tế của mình.
Trong quá trình tìm hiểu tư liệu, tôi được nhà sưu tập Dương Phú Hiến giới thiệu một pho tượng đồng rất hiếm của Bạch Thái Bưởi. Ngày 27 tháng 6 năm 2019, tôi có dịp tận mắt chiêm ngưỡng pho tượng. Hôm ấy còn có chị Bạch Quế Hương cùng anh Hoạch – chắt của cụ Bạch Thái Bưởi – hiện diện.
Tất cả chúng tôi đều hiểu mình không chỉ đang đứng trước một tác phẩm điêu khắc, mà đang đứng trước một phần lịch sử doanh nhân Việt Nam.
Tôi rất muốn đưa pho tượng về nhưng khi ấy mọi điều kiện vẫn chưa hội đủ.
Không lâu sau, ông Dương Phú Hiến qua đời. Tôi nghĩ cơ hội ấy đã khép lại. Nhưng có những lời hẹn với lịch sử không bao giờ thực sự mất đi. Chúng chỉ chờ đúng thời điểm để tiếp tục.
Đầu năm 2025, tại một triển lãm tranh của danh họa Phạm Lực, tôi tình cờ gặp anh Trần Ngọc Lâm. Điều thú vị là anh vừa trải nghiệm Heritage Bình Chuẩn và dành nhiều tình cảm cho con tàu cũng như pho tượng Bạch Thái Bưởi cỡ lớn đặt giữa giếng trời.
Trong câu chuyện, anh chia sẻ mình đang sở hữu tác phẩm độc bản của Georges Khánh, cựu sinh viên Trường Mỹ thuật Đông Dương, được đúc năm 1934.
Tôi lập tức nhận ra đó chính là pho tượng mình từng gặp nhiều năm trước.
Chúng tôi nhanh chóng tìm thấy tiếng nói chung. Không phải về giá cả. Mà về giá trị.
Ngày giỗ Bạch Thái Bưởi năm 2025, anh mời tôi đến nhà. Chúng tôi ngồi hàng giờ nhìn ra mặt hồ, trò chuyện về lịch sử, về doanh nhân và về tương lai.
Anh nói với tôi một câu mà đến hôm nay tôi vẫn nhớ:
“Tôi không tìm người mua pho tượng. Tôi tìm người có thể tiếp tục câu chuyện của pho tượng.”
Tôi hiểu rằng một bảo vật không chỉ cần người sở hữu. Điều quan trọng hơn là nó cần một môi trường để tiếp tục truyền cảm hứng.
Đúng ngày 27 tháng 6 năm 2026, Facebook bất ngờ nhắc lại bức ảnh tôi chụp với pho tượng tại nhà ông Dương Phú Hiến bảy năm trước.
Cũng đúng thời điểm ấy, tôi đọc được catalogue của nhà đấu giá Millon tại Paris.
Pho tượng đồng “Bạch Thái Bưởi”, sáng tác năm 1934 bởi Georges Khánh, xuất hiện trước mắt.
Tôi hiểu rằng nếu bỏ lỡ lần này, có lẽ sẽ không còn cơ hội thứ hai.
Tôi quyết định tham gia đấu giá.
Không phải vì muốn sở hữu một tác phẩm nghệ thuật quý hiếm.
Không phải vì muốn bổ sung một hiện vật cho bộ sưu tập.
Càng không phải để chứng minh khả năng tài chính.
Mà vì tôi không muốn một phần ký ức của doanh nhân Việt Nam tiếp tục lưu lạc nơi đất khách.
Ngày diễn ra phiên đấu giá, tôi đến rất sớm để hoàn tất thủ tục và đặt tiền bảo chứng.
Tôi đứng rất lâu trước pho tượng.
Khi chiếc búa của đấu giá viên gõ xuống xác nhận chiến thắng, điều đầu tiên tôi nghĩ đến không phải là số tiền vừa bỏ ra.
Tôi chỉ nghĩ một câu rất giản dị:
“Cuối cùng, tôi đã đón được cụ về nhà.”
Pho tượng được Georges Khánh sáng tác năm 1934, chỉ hai năm sau khi Bạch Thái Bưởi qua đời. Tác phẩm bằng đồng phủ patina nâu, cao 45,5 cm, có đầy đủ chữ ký của tác giả, năm sáng tác và tên nghệ nhân đúc đồng Ng. Huy Hạt ở mặt sau.
Đây không chỉ là một tác phẩm điêu khắc xuất sắc của mỹ thuật Đông Dương.
Đây là một trong những chân dung sớm và hiếm nhất về một doanh nhân Việt Nam đầu thế kỷ XX.
Sau phiên đấu giá, ông Alexandre Millon bước đến bắt tay và chúc mừng tôi. Ông nói đây là một tuyệt tác xứng đáng được trưng bày trong một bảo tàng.
Tôi mỉm cười cảm ơn.
Nhưng trong lòng tôi nghĩ khác.
Một bảo tàng gìn giữ quá khứ.
Một con tàu có thể kể quá khứ ấy cho hàng chục nghìn du khách mỗi năm.
Đó cũng là lý do tôi mong muốn pho tượng sẽ hiện diện trong không gian di sản mà LuxGroup đang xây dựng, nơi mỗi du khách không chỉ chiêm ngưỡng một tác phẩm nghệ thuật, mà còn hiểu vì sao Bạch Thái Bưởi vẫn còn có ý nghĩa đối với doanh nhân Việt Nam sau gần một thế kỷ.
Ngày nay, chúng ta nói nhiều về chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững. Nhưng một quốc gia chỉ có thể đi xa nếu biết đối thoại với lịch sử của chính mình.
Chúng ta thường nói về vốn tài chính, vốn công nghệ và vốn con người.
Theo tôi, còn một loại vốn quan trọng không kém: vốn ký ức.
Đó là những giá trị tích lũy qua nhiều thế hệ, tạo nên bản sắc của doanh nghiệp, của cộng đồng và của quốc gia.
Nếu tài chính tạo ra tăng trưởng, công nghệ tạo ra năng suất, thì ký ức tạo ra bản sắc.
Nếu đổi mới sáng tạo giúp chúng ta đi nhanh hơn, thì di sản giúp chúng ta biết mình đang đi về đâu.
Bạch Thái Bưởi đã để lại nhiều hơn những con tàu.
Ông để lại một tinh thần.
Tinh thần ấy nói rằng doanh nhân không chỉ cạnh tranh để làm giàu cho bản thân, mà còn để nâng tầm dân tộc.
Một thế kỷ đã trôi qua.
Tinh thần ấy vẫn chưa cũ.
Khi LuxGroup phát triển Heritage Cruises, Emperor Cruises, Amiral Cruises và theo đuổi khát vọng Vietnam Waterways 2045, chúng tôi không cố gắng lặp lại lịch sử.
Chúng tôi chỉ mong tiếp tục phần hành trình mà những người như Bạch Thái Bưởi đã khởi đầu.
Chúng ta không gìn giữ di sản vì quá khứ.
Chúng ta gìn giữ quá khứ để kiến tạo tương lai.
Có lẽ vì thế mà pho tượng cuối cùng cũng tìm được đường trở về.
Người xưa nói rất đúng:
“Quý vật tìm quý nhân.”
Nhưng theo tôi, câu nói ấy vẫn còn một vế chưa được viết ra.
Quý nhân không phải là người giàu nhất. Quý nhân là người hiểu được giá trị của quý vật và có trách nhiệm truyền lại giá trị ấy cho cộng đồng, để di sản không nằm yên trong tủ kính, mà tiếp tục sống trong trái tim của mỗi thế hệ doanh nhân Việt Nam.
Đó cũng là sứ mệnh cao nhất của người làm kinh doanh.
Không chỉ tạo ra của cải.
Không chỉ xây dựng thương hiệu.
Mà còn gìn giữ ký ức, truyền cảm hứng và viết tiếp những câu chuyện làm nên bản sắc của một dân tộc.
