Ông Bạch Thái Bưởi – Một cái gương cho thương giới nước ta

Hơn một thế kỷ sau, di sản lớn nhất ông để lại không phải là đội tàu, mà là một chuẩn mực về doanh nhân Việt Nam.

Phạm Hà

“Người ta có thể đo sự giàu có của một doanh nhân bằng tài sản. Nhưng lịch sử chỉ đo họ bằng những giá trị còn ở lại sau khi họ đã đi xa.”

Trong thời đại trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số và toàn cầu hóa, doanh nghiệp được định giá bằng vốn hóa, doanh nhân được xếp hạng bằng tài sản, còn quốc gia được đánh giá bằng năng lực cạnh tranh. Nhưng giữa những thước đo hiện đại ấy, vẫn còn một câu hỏi cũ mà hơn một thế kỷ trước người Việt đã từng trăn trở: Làm thế nào để xây dựng những doanh nghiệp đủ mạnh để làm giàu cho mình, đồng thời làm giàu cho đất nước? Có lẽ rất ít người trả lời câu hỏi ấy thuyết phục như doanh chủ dân tộc Bạch Thái Bưởi (1874–1932).

Năm 1919, trên Nam Phong Tạp chí, học giả Phạm Quỳnh, dưới bút danh Thượng Chi, đã viết bài nổi tiếng về Bạch Thái Bưởi. Điều đáng chú ý là giữa một thời kỳ mà báo chí thường ca ngợi những người giàu có hoặc quyền thế, Thượng Chi không gọi ông là “đại phú”, cũng không tôn xưng là “vua tàu thủy”. Ông chỉ để lại một nhận xét ngắn gọn nhưng trở thành lời bình phẩm kinh điển: “Ông Bạch Thái Bưởi – một cái gương cho thương giới nước ta.” Một câu nói chỉ hơn mười chữ nhưng đã khái quát trọn vẹn một cuộc đời.

Điều Phạm Quỳnh nhìn thấy không đơn thuần là sự thành công về tài chính. Ông nhìn thấy sự xuất hiện của một hình mẫu doanh nhân mới – người xem thương nghiệp không chỉ là phương tiện tạo ra lợi nhuận mà còn là con đường phụng sự quốc gia. Hơn một trăm năm đã trôi qua, lời nhận xét ấy vẫn còn nguyên giá trị, bởi điều lịch sử ghi nhớ về Bạch Thái Bưởi không phải là quy mô tài sản, mà là tinh thần doanh nhân, khát vọng dân tộc và trách nhiệm đối với sự phát triển của đất nước.

Sinh ra trong bối cảnh Việt Nam còn là thuộc địa, khi nhiều ngành kinh tế quan trọng nằm trong tay tư bản Pháp và thương nhân Hoa kiều, Bạch Thái Bưởi hoàn toàn có thể lựa chọn con đường ít rủi ro hơn. Ông có thể làm đại lý, trở thành đối tác hoặc chấp nhận vị trí thứ yếu trong một thị trường đã được định sẵn. Nhưng ông đã chọn cạnh tranh. Đó không chỉ là một quyết định kinh doanh, mà là một lựa chọn về nhân cách và niềm tin vào năng lực của người Việt.

Khi bước vào ngành vận tải đường thủy, ông hiểu rõ những bất lợi của mình: vốn ít hơn, kỹ thuật yếu hơn, kinh nghiệm hạn chế hơn và gần như không có hậu thuẫn chính trị. Nhưng ông sở hữu một loại vốn quý giá mà không ai có thể mua được – niềm tin của đồng bào. Chính niềm tin ấy đã trở thành lợi thế cạnh tranh lớn nhất, giúp ông từng bước xây dựng thương hiệu và chinh phục thị trường bằng chất lượng dịch vụ cùng lòng tự tôn dân tộc.

Khẩu hiệu “Người Việt đi tàu Việt” vì thế chưa bao giờ chỉ là một chiến dịch tiếp thị. Đó là lời hiệu triệu lòng yêu nước thông qua thương nghiệp. Mỗi hành khách bước lên tàu của Bạch Thái Bưởi không chỉ mua một tấm vé, mà còn gửi gắm niềm tin rằng người Việt hoàn toàn có thể làm chủ vận mệnh kinh tế của chính mình. Chính điều ấy đã tạo nên khác biệt giữa một doanh nhân thành công và một doanh chủ dân tộc.

Điều khiến tôi kính phục Bạch Thái Bưởi không phải là gần ba mươi con tàu từng tung bay trên khắp các dòng sông Bắc Kỳ, cũng không phải nhà máy đóng tàu hiện đại nhất Hải Phòng mà ông mua lại. Điều đáng khâm phục nhất là tầm nhìn. Ông không kinh doanh từng con tàu riêng lẻ, mà xây dựng cả một hệ sinh thái gồm đội tàu, xưởng đóng tàu, nhà máy sửa chữa, hệ thống đại lý, nhà in, báo chí và nhiều dự án hạ tầng khác.

Ngày nay, chúng ta gọi đó là tư duy hệ sinh thái doanh nghiệp hay chuỗi giá trị tích hợp. Hơn một trăm năm trước, Bạch Thái Bưởi đã thực hành điều ấy bằng trực giác của một doanh nhân xuất chúng. Ông hiểu rằng doanh nghiệp bền vững không được xây dựng bằng một sản phẩm đơn lẻ mà bằng một hệ thống tạo ra giá trị liên tục. Đó cũng là bài học mà nhiều doanh nghiệp Việt Nam hiện nay vẫn đang nỗ lực theo đuổi.

Có người giàu vì gặp thời. Có người gặp thời nhưng vẫn thất bại. Điều làm nên Bạch Thái Bưởi không phải thời thế, mà là bản lĩnh. Ông bước vào những lĩnh vực chưa từng có người Việt dẫn đầu, chấp nhận thất bại, chấp nhận cạnh tranh và chấp nhận rủi ro. Nhưng ông không bao giờ chấp nhận tâm lý tự ti của một dân tộc. Càng thành công, khát vọng của ông càng lớn; từ những dòng sông, ông hướng ra biển lớn với mong muốn chuyên chở không chỉ hàng hóa mà cả khát vọng Việt Nam.

Có một chi tiết trong cuộc đời Bạch Thái Bưởi luôn khiến tôi suy nghĩ. Ông từng nghiên cứu các dự án cấp nước, thoát nước, điện chiếu sáng và đường sắt từ Nam Định đến Hải Phòng. Nếu những dự án ấy thành công, chính hoạt động vận tải đường thủy của ông có thể mất đi một phần lợi thế. Nhưng ông vẫn theo đuổi, bởi ông hiểu rằng doanh nhân không sinh ra để bảo vệ đặc quyền của mình, mà để tạo thêm giá trị cho xã hội và góp phần thúc đẩy sự phát triển chung.

Đó cũng là ranh giới giữa hai hình mẫu doanh nhân. Doanh chủ thân hữu tìm kiếm đặc quyền; doanh chủ dân tộc tạo dựng năng lực. Doanh chủ thân hữu tích lũy tài sản; doanh chủ dân tộc kiến tạo di sản. Tài sản có thể biến mất theo chu kỳ kinh tế hoặc biến động của thời cuộc, nhưng di sản – nếu được xây dựng trên những giá trị bền vững – sẽ tiếp tục truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ.

Nhiều người hỏi tôi vì sao Lux Cruises lựa chọn cái tên Heritage Bình Chuẩn cho con tàu di sản đầu tiên của mình. Câu trả lời rất đơn giản: tôi không muốn sao chép một con tàu, mà muốn tiếp nối một tinh thần. Khi Heritage Bình Chuẩn được hạ thủy đúng dịp tròn một thế kỷ kể từ ngày tàu Bình Chuẩn của Bạch Thái Bưởi ra đời, đó không chỉ là sự trùng hợp về thời gian mà còn là lời tri ân đối với một doanh nhân đã chứng minh rằng văn hóa, lòng yêu nước và kinh doanh hoàn toàn có thể đồng hành.

Nếu tàu Bình Chuẩn năm 1919 mang theo khát vọng chấn hưng thương trường Việt Nam, thì Heritage Bình Chuẩn hôm nay mong muốn đưa câu chuyện Việt Nam ra thế giới bằng ngôn ngữ của văn hóa, của di sản và của lòng hiếu khách. Chúng tôi tin rằng du lịch không chỉ là đưa con người đến một điểm đến, mà còn giúp họ hiểu sâu hơn về lịch sử, bản sắc và những giá trị đã làm nên một dân tộc.

Trong thời đại AI, robot và dữ liệu lớn, chúng ta nói rất nhiều về công nghệ. Nhưng công nghệ không tạo nên phẩm giá của doanh nhân. Con người mới làm được điều đó. Bạch Thái Bưởi không chỉ để lại những con tàu, mà còn để lại lòng tự tin cho thương giới Việt Nam. Ông không chỉ mở những tuyến vận tải, mà còn mở một con đường – con đường mà trên đó doanh nhân không chỉ theo đuổi lợi nhuận, mà còn mang trên vai trách nhiệm với cộng đồng, với văn hóa và với tương lai của đất nước.

Có lẽ vì thế mà hơn một thế kỷ trước, Phạm Quỳnh, dưới bút danh Thượng Chi, đã gọi ông là “một cái gương cho thương giới nước ta.” Hơn một trăm năm sau, danh xưng ấy vẫn không hề cũ. Trái lại, trong bối cảnh Việt Nam đang khát vọng xây dựng những doanh nghiệp mang tầm khu vực và thế giới, đó vẫn là một chuẩn mực đáng để mỗi doanh nhân soi mình: cạnh tranh bằng năng lực, dẫn dắt bằng giá trị và để lại di sản cho dân tộc.